OKB Nedir? Obsesif Düşünceler ve Kompulsif Davranışlar

“Biraz OKB’liyimdir” cümlesini çoğumuz gündelik hayatta duymuşuzdur. Ama gerçek OKB, düzenli olmaktan çok daha fazlasıdır; kişinin istemediği düşüncelerle ve bu düşünceleri susturmak için yaptığı yorucu ritüellerle boğuştuğu bir durumdur. Bu yazıda OKB’nin ne olduğunu, obsesyon ve kompulsiyonların nasıl işlediğini ve tedavi yollarını ele alıyoruz.

OKB Nedir?

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), kişinin zihnine tekrar tekrar giren, istemediği ve rahatsızlık veren düşünceler (obsesyonlar) ile bu düşüncelerin yarattığı huzursuzluğu azaltmak için yapılan tekrarlayan davranışlar ya da zihinsel eylemlerden (kompulsiyonlar) oluşan bir döngüdür.

Bu döngü genellikle şöyle işler: Zihne istenmeyen bir düşünce ya da görüntü gelir. Bu düşünce yoğun bir kaygı, tiksinti ya da huzursuzluk yaratır. Kişi bu rahatsızlığı azaltmak için bir davranışta bulunur (elini yıkamak, bir şeyi kontrol etmek, zihinsel olarak bir sayıyı tekrarlamak gibi). Bu davranış kısa süreliğine rahatlama sağlar, ama rahatlama genellikle uzun sürmez; obsesyon bir süre sonra yeniden ortaya çıkar ve döngü tekrar başlar.

Burada en kritik nokta şudur: OKB yaşayan biri, bu düşünceleri istemez. Aksine, çoğu zaman bu düşüncelerden büyük bir rahatsızlık duyar ve onların kendi değerleriyle hiç örtüşmediğini bilir. Bu, OKB’yi sıradan bir “düzen sevgisi”nden ya da “dikkatli olma” hâlinden ayıran en temel özelliktir.

Obsesif Düşünceler Nelerdir?

Obsesyonlar, zihne istemsizce giren ve yoğun rahatsızlık yaratan düşünceler, görüntüler ya da dürtülerdir. En sık görülen temalardan bazıları şunlardır:

• Kirlenme ve bulaşma.Mikrop, kir ya da hastalık bulaşacağına dair yoğun bir korku.
• Zarar verme.Kendine ya da sevdiği birine istemeden zarar verebileceğine dair istenmeyen düşünceler. Bu düşünceler kişinin gerçek niyetini yansıtmaz; tam tersine, kişiyi derinden rahatsız eder.
• Simetri ve düzen ihtiyacı.Bir şeylerin “tam doğru” hissettirmediği sürece içten içe bir huzursuzluk yaşama.
• Dini ya da ahlaki obsesyonlar (skrupulozite).Yanlış bir şey düşünmüş ya da yapmış olma korkusuyla sürekli bir vicdan muhasebesi yapma ihtiyacı.
• İstenmeyen düşünceler.Kişinin değerleriyle tamamen çelişen, kendisini rahatsız eden ani düşünceler ya da görüntüler.

Bu düşüncelerin içeriği kişiyi tanımlamaz. Zihin zaman zaman herkese tuhaf, hatta rahatsız edici düşünceler gönderebilir; OKB’de farklı olan, zihnin bu düşünceye taktığı anlam ve onu susturma çabasının yoğunluğudur.

Kompulsif Davranışlar Nelerdir?

Kompulsiyonlar, obsesif düşüncenin yarattığı rahatsızlığı azaltmak için yapılan tekrarlayan davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir. Dışarıdan gözlemlenebilir olabileceği gibi, tamamen zihin içinde de gerçekleşebilir.

• Kontrol etme.Kapının kilitli olup olmadığını, ocağın kapalı olup olmadığını defalarca kontrol etme.
• Temizlik ve yıkama.Elleri ya da eşyaları gerekenden çok daha sık ve uzun süre yıkama.
• Sayma ve tekrarlama.Bir eylemi belirli bir sayıda ya da “doğru hissedene kadar” tekrarlama.
• Zihinsel ritüeller.Belirli bir cümleyi ya da duayı sessizce tekrarlama, geçmiş bir olayı zihinde tekrar tekrar gözden geçirme.
• Güvence arama.Yakınlardan sürekli “her şey yolunda, değil mi?” şeklinde teyit isteme.

Kompulsiyonlar kısa vadede rahatlama sağladığı için cazip gelir. Ama bu rahatlama, zihne dolaylı olarak “bu düşünce gerçekten tehlikeliydi, bu yüzden bu davranışı yapman gerekti” mesajını verir ve döngüyü güçlendirir.

OKB Neden Ortaya Çıkar?

• Biyolojik etkenler.Beyindeki bazı devrelerin (özellikle tehdit değerlendirme ve alışkanlık oluşumuyla ilişkili bölgelerin) farklı çalışması ve genetik yatkınlık rol oynayabilir.
• Öğrenilmiş baş etme biçimleri.Belirsizliğe karşı düşük tolerans ve “kontrol edersem kötü bir şey olmaz” inancı, kompulsif davranışları besleyebilir.
• Stres ve yaşam olayları.Yoğun stres dönemleri ya da önemli yaşam değişiklikleri (doğum, kayıp, taşınma gibi) OKB belirtilerinin ortaya çıkmasını ya da şiddetlenmesini tetikleyebilir.

“Herkes Biraz OKB’lidir” Efsanesi

Düzenli olmayı sevmek, temizliğe önem vermek ya da bazen bir şeyi iki kez kontrol etmek, OKB anlamına gelmez. Bu tür alışkanlıklar günlük hayatı zorlaştırmaz, hatta bazen kolaylaştırır.

OKB’yi ayırt eden, obsesyonların ve kompulsiyonların günde saatler alması, kişiyi derinden rahatsız etmesi ve günlük yaşamı (işi, ilişkileri, zamanını) belirgin biçimde etkilemesidir. “OKB’liyim” ifadesinin gündelik dilde bu kadar hafif kullanılması, gerçekten bu durumla yaşayan kişilerin yükünü çoğu zaman görünmez kılar.

Ne Zaman Profesyonel Destek Almalısın?

Tekrarlayan düşünceler ya da davranışlar günde bir saatten fazla zaman alıyorsa, yoğun bir sıkıntıya neden oluyorsa ya da işini, ilişkilerini ya da günlük rutinini etkiliyorsa, bir ruh sağlığı uzmanından destek almak önemli bir adımdır. OKB kendiliğinden geçmesi beklenen bir durum değildir; ama doğru destekle oldukça iyi yönetilebilir.

Tedavi Yolları Nelerdir?

Maruz Bırakma ve Tepki Önleme (ERP).OKB tedavisinde altın standart kabul edilen bu yaklaşım, kişinin obsesif düşüncelerini tetikleyen durumlarla güvenli ve kademeli bir şekilde yüzleşmesini, ama alışılagelmiş kompulsif davranışı yapmamasını içerir. Zamanla zihin, kompulsiyona ihtiyaç duymadan da rahatsızlığın azalabileceğini yeniden öğrenir.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), obsesif düşüncelere yüklenen anlamı ve “bu düşünce tehlikelidir” inancını fark etmeyi ve bunu değiştirmeyi de destekler.

Bazı durumlarda, özellikle belirtiler orta-şiddetli düzeydeyse, bir psikiyatrist ilaç tedavisi (genellikle SSRI grubu antidepresanlar) önerebilir. İlaç tedavisi mutlaka hekim gözetiminde düzenlenmelidir.

OKB ile yaşamak, çoğu zaman görünmeyen, yorucu bir iç mücadeledir. Bu düşünceleri istemediğini bilmek bile, kendine karşı biraz daha şefkatli olmanın bir yoludur. Zihninin sana oynadığı bu oyunu anlamak, ondan kurtulmanın ilk adımıdır.

Destek istemek, tek başına başa çıkamadığın anlamına gelmez. Doğru yaklaşım ve zamanla, bu döngünün hayatın üzerindeki ağırlığı belirgin biçimde azalabilir.

Kaynakça

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). APA.

Foa, E. B., & Kozak, M. J. (1986). Emotional processing of fear: Exposure to corrective information. Psychological Bulletin, 99(1), 20–35.

Abramowitz, J. S., Taylor, S., & McKay, D. (2009). Obsessive-compulsive disorder. The Lancet, 374(9688), 491–499.

March, J. S., & Mulle, K. (1998). OCD in Children and Adolescents: A Cognitive-Behavioral Treatment Manual. Guilford Press.